Συγγραφέας: Annarella Perra

Ι Το ιστορικό της διδασκαλίας Κλασικών στην Ιταλία

Η διδασκαλία των Κλασικών στην Ιταλία έχει υποστεί σημαντικές αλλαγές τα τελευταία 200 χρόνια, μέσα απο σειρά μεταρρυθμίσεων οι οποίες έχουν δημιουργήσει μια περίπλοκη δομή στο πανόραμα της Ιταλικής εκπαίδευσης.  Αιώνες μετά την περίοδο του ουμανισμού, τα Λατινικά ήταν το πιο σημαντικό μάθημα του προγράμματος σπουδών και αυτή η υπεροχή συνεχίστηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα.   Καθιερώθηκαν επίσημα από το 17ο αιώνα με βάση το "Ratio Studiorum" (ΣτΜ: Το εκπαιδευτικό σύστημα των Ιησουϊτών) που περιελάμβανε Grammatica- Γραμματική, Rhetorica- Ρητορική, Latinitas Classicorum- Κλασικά Λατινικά, και η διδασκαλία γινόταν στα Κολέγια των Ιησουϊτών στα οποία ο μόνος συγγραφέας που θεωρούνταν πρότυπο ήταν ο Κικέρωνας (De officiis).  Τα Αρχαία Ελληνικά δεν θεωρήθηκαν μέρος του ratio studiorum.  Το 1859, ο Νόμος Casati εισήγαγε για πρώτη φορά τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών στη Σχολή Κλασικών σπουδών, που ρυθμίστηκε στη συνέχεια από διάφορα ιδρύματα και προγράμματα κατά τη διάρκεια του 1860/1862, σύμφωνα με τα οποία περίπου 10 ώρες την εβδομάδα ήταν αφιερωμένες στη διδασκαλία αυτού του μαθήματος.  Το 1867 εκδόθηκαν πολλά διαφορετικά εγχειρίδια για τα αρχαία Ελληνικά (π.χ. Curtius, Burnouf) αλλά μόνο στα Πανεπιστήμια της Πάντοβα και της Παβίας διδάσκονταν τα αρχαία Ελληνικά.

Θεσμικά προγράμματα γράφτηκαν για πρώτη φορά το 1893 (Martini Decretum) και τα Ελληνικά έγιναν προαιρετικό μάθημα το 1904 στον 3ο (και τελικό) χρόνο των τάξεων του Λυκείου.  Η ανάγνωση αρχαίων Ελληνικών κειμένων από το πρωτότυπο (Όμηρος, τραγωδία ή κωμωδία) καθιερώθηκε για πρώτη φορά το 1911 από τον Υπουργό Credaro και στη συνέχεια τα Αρχαία Ελληνικά αποτέλεσαν ξεχωριστό μάθημα στα Ιταλικά σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.  Από το 1923 μέχρι σήμερα μόνο 4 ώρες την εβδομάδα έχουν διατεθεί για τη διδασκαλία αυτού του μαθήματος στα κλασικά Σχολεία.  Τον τελευταίο αιώνα έγιναν λίγες αλλαγές, με εξαίρεση κάποιους περιορισμούς και επαναπροσδιορισμούς των προγραμμάτων, οι πιο σημαντικές από τις οποίες έγιναν το 1965, το 1967 και το 1991.

Από την άλλη πλευρά, τα Λατινικά ως σχολικό μάθημα έχουν υποστεί σημαντικές μεταρρυθμίσεις και η διδασκαλία τους έχει υποστεί επίσης σημαντικές αλλαγές.  Το 1923 ο Υπουργός Gentile καθιέρωσε τα Λατινικά ως μέρος του προγράμματος σπουδών στο δεύτερο και τρίτο έτος των σχολείων δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης    (scuola media  inferiore, για μαθητές ηλικίας 11 ως 13) αλλά το 1962 έγιναν προαιρετικό μάθημα στον τρίτο χρόνο και υποχρεωτικό μόνο για το δεύτερο.  Αποσύρθηκε ως υποχρεωτικό μάθημα από το πρώτο μέρος αυτού του σχολικού επιπέδου το 1977 (Νόμος 348) και το 1979 (DPR 50, αναφορικά με τα νέα προγράμματα σπουδών).  Από τότε, τα Λατινικά διδάχθηκαν μόνο στα Ιταλικά γυμνάσια σε μαθητές ηλικίας 14 ως 18, και οι ώρες που διατέθηκαν γι’ αυτό έχουν μειωθεί σημαντικά: το 1860 διδάσκονταν 37 ώρες την εβδομάδα, το 1880 32 ώρες και από το 1923 μέχρι σήμερα γενικά ....5 ώρες! (με εξαίρεση κάποιες πειραματικές σειρές μαθημάτων π.χ. Brocca Courses).

Καμία από αυτές τις μεταρρυθμίσεις δεν τροποποίησε τα επίσημα προγράμματα των μαθημάτων, ούτε το περιεχόμενό τους: οι εκπαιδευτικοί όλα αυτά τα χρόνια έχουν ακολουθήσει διαφορετικές παιδαγωγικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία των Ελληνικών και Λατινικών και έχουν τη δυνατότητα να ακολουθήσουν τις μεθοδολογίες της προτίμησής τους και στη σημερινή εποχή: από τις φυσικές ή ολιστικές προσεγγίσεις μέχρι τις συστηματικές.  Το πιο σημαντικό είναι η παρακολούθηση και η επίτευξη των προκαθορισμένων στόχων.

ΙΙ Το σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ιταλία

Το σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ιταλία είναι το αποτέλεσμα πολυάριθμων μεταρρυθμίσεων τα τελευταία 200 χρόνια.  Το 1859 ο Υπουργός Casati αναδιοργάνωσε το σύστημα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης σε:
5 χρόνια Γυμνάσιο
3 χρόνια Λύκειο

Το 1940, ο Υπουργός Bottai τροποποίησε το πρώτο μέρος του συστήματος, το οποίο έγινε:
3 χρόνια ενοποιημένο "Scuola Media Inferiore"
2 χρόνια Γυμνάσιο
3 χρόνια Λύκειο

Τα Λατινικά διδάσκονταν για 7 χρόνια σύμφωνα με αυτό το πρόγραμμα  μέχρι το 1962, στη συνέχεια από το 1977 για 5 χρόνια.
Για μεγάλο χρονικό διάστημα το Κλασικό Λύκειο θεωρούνταν το πιο αξιοσέβαστο είδος γυμνασιακής εκπαίδευσης, στην οποία τα Λατινικά και τα αρχαία Ελληνικά αποτελούσαν βασικά μαθήματα.  Αυτό το πρόγραμμα ήταν το πιο παλιό στα Ιταλικά σχολεία και συνέχιζε να παραμένει δημοφιλές προσελκύοντας υψηλό αριθμό μαθητών για μεγάλο χρονικό διάστημα.  Το 1923 εγκαινιάστηκαν νέα ιδρύματα όπως το Scientific Lyceum και Master \\\'s (Magistral) Institute:και τα δύο περιλάμβαναν στο πρόγραμμά τους τα Λατινικά ως μάθημα, αλλά όχι ως μέρος του βασικού πυρήνα σπουδών.  Και τα δύο δημιουργήθηκαν από τον Υπουργό Gentile.

Στη σημερινή εποχή στην Ιταλία ισχύει το ακόλουθο σύστημα:
5 χρόνια πρωτοβάθμια εκπαίδευση
3 χρόνια κατώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, π.χ. ενοποιημένη "scuola media"
5 χρόνια ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση

Η παρακολούθηση των μαθημάτων στον πρώτο χρόνο στην ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση πρέπει να γίνει από μαθητές ηλικίας 15 χρόνων, αλλά στην περίοδο 2003/2004 βρίσκεται σε εξέλιξη μια νέα μεταρρύθμιση (από τον υπουργό Moratti) γι’ αυτό σύντομα αναμένονται και άλλες καινοτομίες στο Ιταλικό σύστημα εκπαίδευση!

Αρχικά, η δημόσια ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση διαιρέθηκε σε ανθρωπιστικές σπουδές και σε τεχνικές σπουδές.  Οι ανθρωπιστικές σπουδές συνήθως είχαν μεγάλη απήχηση στην πλειοψηφία των μαθητών, αλλά τα τελευταία χρόνια, πολλά νέα σχολεία δημιουργήθηκαν για να ικανοποιήσουν τις καινούριες απαιτήσεις στον επαγγελματικό και τεχνικό τομέα:τώρα πια, αυτά τα σχολεία προσελκύουν υψηλούς αριθμούς μαθητών.

ΙΙΙ Κλασικές σπουδές στο σύστημα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης της Ιταλίας

Στην Ιταλία σήμερα, τα Λατινικά διδάσκονται σε διάφορα είδη σχολείων, ενώ τα αρχαία Ελληνικά διδάσκονται μόνο στο Κλασικό Λύκειο.  Όλα τα προγράμματα σπουδών ελέγχονται από το κράτος.  Τα Λατινικά και τα Ελληνικά διδάσκονται ως ξεχωριστά μαθήματα και δε συγχωνεύονται σ’ ένα μάθημα με τίτλο αρχαίος πολιτισμός, όπως συμβαίνει σε άλλα Ευρωπαϊκά σχολεία.

Τα Ελληνικά διδάσκονται στο Κοινό Κλασικό Λύκειο, στο Πειραματικό Κλασικό Λύκειο (Brocca, Proteo, International Option Lyceum), το Ευρωπαϊκό Λύκειο και το Ευρωπαϊκό Σχολείο.  Υπάρχουν 4 κύριες κατηγορίες σχολείων όπου διδάσκονται τα Λατινικά.  Τα Κλασικά σχολεία περιλαμβάνουν το Κοινό Κλασικό Λύκειο, Πειραματικό   Λύκειο Brocca, το Proteo και το Διεθνές Λύκειο Option.

Προγράμματα

Στην Ιταλία, τα προγράμματα διδασκαλίας των Λατινικών και των Ελληνικών (όπως άλλωστε και όλων των μαθημάτων) διαμορφώθηκαν μέσα από μια μακρόχρονη διαδικασία κυβερνητικών αποφάσεων και μεταρρυθμίσεων.  Τα πιο σημαντικά ορόσημα στη διαδικασία αυτή είναι τα νέα προγράμματα των Λατινικών και Ελληνικών που προσαρμόστηκαν κατάλληλα στις ανάγκες της κατώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης (Scuola Media Inferiore, 3 χρόνια για μαθητές ηλικίας 11 ως 13), τα νέα προγράμματα που θεσπίστηκαν το 1991 (Comm. Brocca), η κατάργηση των Λατινικών ως βασικό μάθημα του προγράμματος σπουδών, καθώς και οι τελικές εξετάσεις σε αυτό το σχολικό επίπεδο.  Τα προγράμματα είναι υποχρεωτικά και καθορίζουν τη μορφολογία, το συντακτικό, τους συγγραφείς και τα έργα που πρέπει να μελετηθούν σε κάθε τάξη Λατινικών και Ελληνικών.  Σχεδιάζονται από το MIUR καθώς το εκπαιδευτικό σύστημα στην Ιταλία είναι συγκεντρωτικό.  Πιο καινοτόμα είναι τα προγράμματα "Brocca" (από το 1991) επειδή για πρώτη φορά καθιστούν συγκεκριμένους στόχους απόκτησης γνώσεων και δεξιοτήτων θεμελιώδη στοιχεία των μαθησιακών και διδακτικών δραστηριοτήτων, αντί να επικεντρώνονται μόνο στο περιεχόμενο των μαθημάτων.  Στην παράγραφο που ακολουθεί μπορείτε να διαβάσετε ως παράδειγμα μια σύντομη επισκόπηση των προγραμμάτων του Κοινού Κλασικού Λυκείου.

Κοινό Κλασικό Λύκειο

Λατινικά

Μέχρι το 1967, η διδασκαλία τον πρώτο χρόνο στο Κλασικό Λύκειο επικεντρωνόταν στη μορφολογία, το συντακτικό και τους συγγραφείς Καίσαρα, Σαλλούστιο, Οβίδιο και Τίβουλο. Το δεύτερο χρόνο, ορίστηκε η μελέτη έργων του Κικέρωνα και του Βιργίλιου (Αινειάδα Ι).  Μετά το 1967, η ανάγνωση των κειμένων έπρεπε να είναι περισσότερο προσαρμοσμένη στην ηλικία των μαθητών, γι’ αυτό οι εκπαιδευτικοί είχαν ελευθερία στην επιλογή κατάλληλων έργων.  Στις τρεις τελευταίες τάξεις (triennium) του Κλασικού Λυκείου, τα προγράμματα ορίζονται ως εξής:

3ος χρόνος – Λογοτεχνία από τις απαρχές της ως τον Καίσαρα και οι συγγραφείς Βιργίλιος, Καίσαρας ή Σαλλούστιος, Κικέρωνας.

4ος χρόνος – Λογοτεχνία από τον Καίσαρα ως την Περίοδο του Αυγούστου, και οι συγγραφείς Λουκρήτιος, Κάτουλλος, Οράτιος, Κικέρωνας ή Λίβυος.

5ος χρόνος – Λογοτεχνία από την περίοδο του Τιβέριου ως τον 5ο αιώνα, και οι συγγραφείς Τάκιτος, Σενέκας, ο Άγιος Αυγουστίνος, Πλαύτος ή Τερέντιος συμπεριλαμβανομένων των κανόνων μετρικής ανάλυσης ποιήματος.

Ελληνικά

Τον πρώτο χρόνο του Κλασικού Λυκείου η διδασκαλία εστιάζεται σε στοιχειώδεις αρχές μορφολογίας, συντακτικό και το δεύτερο χρόνο ολοκληρώνεται η μάθησή τους.  Στις τελευταίες τρεις τάξεις (triennium)του Κλασικού Λυκείου, τα προγράμματα ορίζονται ως εξής:

3ος χρόνος – Λογοτεχνία από τις απαρχές της ως τον Πίνδαρο, και οι συγγραφείς Όμηρος (Ιλιάδα Ι) και ιστορικά έργα,

4ος χρόνος – Λογοτεχνία της Αττικής περιόδου και συγγραφείς όπως οι Λυρικοί ποιητές και ο Πλάτωνας.

5ος χρόνος – Λογοτεχνία Ελληνιστικής περιόδου, 1 τραγωδία και 1 ρητορικό έργο.

Έλεγχος και Αξιολόγηση

Οι εκπαιδευτικοί πρέπει να αξιολογήσουν τους μαθητές σχετικά με την εκμάθηση των Λατινικών και Ελληνικών σε όλα σχεδόν τα επίπεδα με περιοδικές εξετάσεις που είναι γενικά και προφορικές και γραπτές (λίγα επίπεδα σε μερικές πειραματικές σειρές μαθημάτων περιλαμβάνουν μόνο προφορική αξιολόγηση).  Οι υπουργικές εγκύκλιοι συνιστούν μεγάλο αριθμό τεστ για κάθε σχολική περίοδο του έτους για την αξιολόγηση της μαθησιακής προόδου των μαθητών και συγκεκριμένων αντικειμενικών στόχων.  Η εισαγωγή των τελικών εξετάσεων για όλα τα μαθήματα έγινε για πρώτη φορά το 1923: αυτές αναθεωρήθηκαν το 1969 και ανάμεσα στο 1997 και το 2003 αναθεωρήθηκαν πάλι με κάποιες παραλλαγές με τελικό αποτέλεσμα τη σημερινή μορφή τους που περιλαμβάνει 3 γραπτές εξετάσεις και 1 προφορική εξέταση σε πολλά διαφορετικά επιστημονικά πεδία.

Ωστόσο, τα Λατινικά και τα Ελληνικά αποτελούν βασικά μαθήματα μόνο στο Κλασικό Λύκειο, γι’ αυτό το λόγο οι μαθητές που συμμετέχουν στις τελικές εξετάσεις καλούνται να αποδείξουν την εκμάθηση αυτών των μαθημάτων με μια γραπτή εξέταση που αποτελείται πάντα από μια μετάφραση ενός κειμένου στα Ιταλικά (ένα κεντρικό τεστ απευθείας από το MIUR), μια γραπτή εξέταση σε πολλαπλά γνωστικά αντικείμενα (αυτή καθορίζεται από εκπαιδευτικούς συμβούλους σε κάθε σχολείο) και μια προφορική πολυθεματική εξέταση.

ΙV Πως γίνεται κάποιος εκπαιδευτικός Κλασικών στην Ιταλία

Για να γίνει κάποιος εκπαιδευτικός Κλασικών απαιτείται η ολοκλήρωση ενός πανεπιστημιακού κύκλου σπουδών και η απόκτηση ενός πτυχίου σχετικά με Κλασικά Γράμματα.  Αυτό αποτελούσε προϋπόθεση στο παλιότερο σύστημα όπως ακριβώς αποτελεί και στη σημερινή εποχή – μέχρι τον 20ο αιώνα υπήρχε μόνο μια παλαιά καθιερωμένη σειρά μαθημάτων στα πανεπιστήμια (διάρκειας τουλάχιστον 4 ετών για όλους) αλλά στη νέα χιλιετία, το πανεπιστημιακό σύστημα έχει μεταρρυθμιστεί σε ένα τριετές πτυχίο και ένα διετές εξειδικευμένο κύκλο μαθημάτων. 

Για να έχει κάποιος το δικαίωμα να διδάξει αυτά τα μαθήματα, είναι απαραίτητη η συμμετοχή του σε υποχρεωτικές εξετάσεις (μεταξύ άλλων 2 στη Λατινική λογοτεχνία και 2 στην Ελληνική λογοτεχνία) καθώς επίσης και γραπτές δοκιμασίες (μετάφραση ή άλλες) πριν τις προφορικές εξετάσεις (στα λατινικά και τα Ελληνικά).  Γενικά οι σπουδαστές μπορούν να επιλέξουν να ασχοληθούν κυρίως με θέματα όπως φιλολογία, ιστορία, αρχαιολογία, επιγραφική, με κύρια έμφαση στο Ρωμαϊκό και Ελληνικό πολιτισμό, όπως διδάσκεται από διαφορετικά Ιταλικά πανεπιστήμια.  Μετά την απόκτηση ενός πανεπιστημιακού πτυχίου, μέχρι πριν κάποια χρόνια, μπορούσε να γίνει κάποιος εκπαιδευτικός μόνο αφού έπαιρνε μέρος σε ανταγωνιστικές εξετάσεις ( γραπτές και προφορικές δοκιμασίες σε όλα τα προγράμματα σπουδών!) αλλά μετά τη δημιουργία του SSIS (Scuola di Specializzazione per l\\\'Insegnamento Superiore) το 1990, οι υποψήφιοι εκπαιδευτικοί πρέπει να παρακολουθήσουν μια εξειδικευμένη σειρά μαθημάτων στην αρχική επιμόρφωση εκπαιδευτικών, διάρκειας δύο χρόνων.  Οι τελευταίες μεταρρυθμίσεις του 21ου αιώνα εισήγαγαν ένα νέο τρόπο επιμόρφωσης εκπαιδευτικών που είναι ακόμη σε ισχύ, αλλά με κανένα τρόπο δεν επηρεάζει το SSIS.

Μετά την απόκτηση ενός πτυχίου και ενός τίτλου SSIS (ή μετά την είσοδό του στο επάγγελμα μέσω του πρότερου εξεταστικού συστήματος), ο/η εκπαιδευτικός μπορεί να κάνει αίτηση για μια θέση εργασίας αφού προηγουμένως έχει συμπεριληφθεί σε ένα κατάλογο αποφοίτων.  Ο διορισμός του γίνεται από τις κεντρικές υπηρεσίες, με βάση τη θέση του σε αυτό τον κατάλογο.  Ο διορισμός του μπορεί να είναι περιορισμένης χρονικής διάρκειας I.T.D. (Limited Time Teacher)  ή μερικές φορές απεριόριστης, I.T.I (Unlimited Time Teacher) ανάλογα με τις αποφάσεις που λαμβάνονται από την κεντρική υπηρεσία (MIUR).

V Πρόσθετες πληροφορίες

Οι ακόλουθες διευθύνσεις παρέχουν πρόσθετες πληροφορίες:
http://www.edscuola.it
http://www.tecnicadellascuola.it
http://www.istruzione.it
Πιο λεπτομερής έκδοση αυτής της αναφοράς θα τοποθετηθεί στον ιστότοπο του έργου CIRCE.