Συγγραφέας:  Francisco de Oliveira

Ι Το ιστορικό της διδασκαλίας Κλασικών στην Πορτογαλία

Η διδασκαλία των Λατινικών χρονολογείται από την εποχή της Πορτογαλικής ανεξαρτησίας το 12ο αιώνα και έφθασε σε υψηλό επίπεδο το 16ο αιώνα, εποχή κατά την οποία η ανάπτυξη της γλώσσας και της επίσημης λογοτεχνίας όφειλε πολλά στο κίνημα του ουμανισμού.  Στα μέσα του 18ου αιώνα, η απέλαση των Ιησουϊτών, οπαδών του Αριστοτελισμού ο οποίος είχε κυριαρχήσει στο εκπαιδευτικό σύστημα, ευνόησε τους Ορατοριανούς που εισήγαγαν νέες μεθόδους και βιβλία.  Εκείνη την εποχή τυποποιήθηκε η διδασκαλία των Λατινικών και λίγων Ελληνικών για ολόκληρο σχεδόν το βασίλειο, αν και η γνώση των Ελληνικών δεν θεωρήθηκε πλέον απαραίτητη για εισαγωγή στο πανεπιστήμιο, καθώς οι μαθητές προέρχονταν από περιοχές όπου δεν υπήρχε ανάλογα καταρτισμένος εκπαιδευτικός.  Το 19ο αιώνα, η κλασική επιρροή άρχισε να μειώνεται κάπως στις περιοχές της Νομικής και της Ιατρικής όπου η Γαληνική παράδοση παρήκμαζε.  Ήταν τέτοια η παρακμή των κλασικών γλωσσών, που το 1894 ο Gonçalves Guimarães προέβλεψε την κατάργησή τους.  Τον 20ο αιώνα, οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στο τέλος του 1960 επέφεραν αρχικά αύξηση στον αριθμό των μαθητών που σπούδαζαν Λατινικά και Ελληνικά.  Ωστόσο το τελικό αποτέλεσμα, εξαιτίας των αλλαγών που δέχτηκε το εκπαιδευτικό σύστημα από τη δεκαετία του 1990 έχει προκαλέσει σοβαρή αναχαίτιση που επιδεινώθηκε λόγω του μεγάλου δημογραφικού προβλήματος.  Η τωρινή κατάσταση είναι πραγματικά ανησυχητική, τόσο στην πρωτοβάθμια και στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση όσο και στα πανεπιστήμια.

ΙΙ Το σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Πορτογαλία

Στις μέρες μας, το 9-χρονο υποχρεωτικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα (που από το σχολικό έτος 2004-2005, θα γίνει 12ετές) τυποποιείται ως ενοποιημένη βασική διδασκαλία μέχρι την ηλικία των 15 ετών και σ’ αυτό δεν περιλαμβάνεται κλασικό υλικό.  Η δυνατότητα επιλογής Λατινικών σπουδών (τα Ελληνικά έχουν στην πράξη σχεδόν εκλείψει) δόθηκε στους μαθητές 15 χρόνων, οι οποίοι γράφτηκαν στον 10ο χρόνο σε μία από τις τέσσερις ομάδες επιστημονικών πεδίων, την IV –Ανθρωπιστικές Σπουδές.  Όσοι επέλεξαν αυτό το πεδίο μπορούσαν να παρακολουθήσουν δύο χρόνια, ή όσοι επιθυμούσαν να σπουδάσουν  κλασικές γλώσσες στο πανεπιστήμιο, τρία χρόνια Λατινικών ή Ελληνικών.

Από το σχολικό έτος 2004/2005, η επιλογή θα είναι ακόμη πιο περιορισμένη, επειδή τα Λατινικά αποτελούν απλώς μέρος του προγράμματος σπουδών των Γλωσσών και Λογοτεχνίας, μιας από τις δεκαπέντε νέες προσφερόμενες ομάδες γνωστικών αντικειμένων – και σε κάθε περίσταση αποτελούν προαιρετικό  και όχι υποχρεωτικό μάθημα.  Με βάση αυτό το πρόγραμμα μαθημάτων, οι μαθητές έχουν τη δυνατότητα να επιλέξουν Λατινικά ως προαιρετικό μάθημα (που διδάσκεται σε 3 90λεπτα μαθήματα την εβδομάδα), ως μια διετή σειρά μαθημάτων, διάρκειας δύο χρόνων (10ος και 11ος ή 11ος και 12 ος  χρόνος).  Λίγοι μαθητές θα επιλέξουν να συνεχίσουν την εκμάθηση των Λατινικών για τρίτη χρονιά.  Αναφορικά με τα Ελληνικά, θα δίνεται η δυνατότητα μιας προαιρετικής σειράς μαθημάτων, στον 12ο χρόνο.

Η νέα αναδιοργάνωση του σχολικού συστήματος, που υπαγορεύτηκε επιτακτικά από την ανάγκη για ορθολογική οργάνωση, θα περιορίσει τον αριθμό των σχολείων στα οποία θα διδάσκονται τα Λατινικά ή τα Ελληνικά.  και ακόμη και σ’ αυτά τα σχολεία, δεν μπορεί να διδαχθεί ένα μάθημα με λιγότερους από 15 μαθητές, γεγονός που θα σημάνει την περαιτέρω μείωση του ήδη περιορισμένου αριθμού των μαθητών.

Στην πραγματικότητα, από το σχολικό έτος 1994/1995 ως το 2001/2002, ο αριθμός των μαθητών που παρακολουθούν μαθήματα Λατινικών μειώθηκε από 17.453 σε 7.374.  το 2001 υπήρχαν μόνο 282 μαθητές Ελληνικών σε ολόκληρη τη χώρα.  Παρά την έλλειψη σύγχρονων στατιστικών δεδομένων, η κατάσταση εξακολουθεί να επιδεινώνεται.

Στην Πορτογαλία, η δευτεροβάθμια εκπαίδευση παρέχεται σε δημόσια και ιδιωτικά σχολεία.  Αν και στα ιδιωτικά σχολεία φοιτούν συγκριτικά περισσότεροι μαθητές, αυτό έχει ελάχιστη σημασία για τη διδασκαλία των κλασικών γλωσσών, επειδή όλοι οι μαθητές πρέπει να συμμετέχουν στις τελικές εθνικές εξετάσεις  ακολουθώντας το ίδιο πρόγραμμα, το εθνικό πρόγραμμα σπουδών.

ΙΙΙ Κλασικές σπουδές στο σύστημα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης της Πορτογαλίας

Τα εθνικά προγράμματα σχετικά με τα Λατινικά και τα Ελληνικά (από το 10ο ως το 12ο χρόνο) περιλαμβάνουν θέματα πολιτισμού (καθημερινή ζωή, κοινωνική και πολιτική οργάνωση) και παρέχουν λίγες δυνατότητες στους εκπαιδευτικούς να αναλάβουν πρωτοβουλίες για μεγαλύτερη ποικιλία στους συγγραφείς που υπαγορεύει το εθνικό πρόγραμμα, κυρίως τους κλασικούς.  Ο Κλασικός Πολιτισμός ή η Αρχαία Ιστορία δεν προσφέρονται ως μαθήματα καθαυτά στο σύστημα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.  Πρόσφατα, κάποιοι ειδικοί παιδαγωγοί πρότειναν τη δημιουργία ενός νέου κλασικού μαθήματος που θα μπορούσε να προσφερθεί ως επιλογή στα πρώτα επίπεδα (για μαθητές κάτω των 15 ετών), και  θα είχε τη μορφή εξωσχολικής λέσχης ή εργασιών.

Οι τελικές εθνικές εξετάσεις για μαθητές 17 χρόνων διαρκούν περίπου 120 λεπτά και αποτελούνται από μεταφράσεις έργων, κυρίως του Κικέρωνα, Οράτιου και Βιργιλίου στα Λατινικά, και του Λουκιανού, Πλάτωνα ή Ξενοφώντα στα Ελληνικά (αποτελούν το 60% της συνολικής βαθμολογίας), μορφολογία και το συντακτικό (που καταλαμβάνει το 30%), μετάφραση από τα Πορτογαλικά στα Λατινικά ή Ελληνικά, μετάφραση Λατινικού ή Ελληνικού λεξιλογίου στα Πορτογαλικά (10%), ερωτήσεις σχετικά με τον πολιτισμό και την ιστορία (10%).

Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1970, τα εγχειρίδια που χρησιμοποιούνταν ήταν μόνο δύο, που επιβάλλονταν από την κυβέρνηση σε ολόκληρη τη χώρα (ένα για τα Ελληνικά και ένα για τα Λατινικά).  Αυτά ήταν απλώς ανθολογίες κειμένων που επεξεργάζονταν με τις δικές τους μεθόδους στην τάξη.  Από εκείνη την εποχή, έχουν κάνει την εμφάνισή τους τρία νέα εγχειρίδια Λατινικών.  Στην αρχή του ακαδημαϊκού έτους, στη διάρκεια σχετικής συνάντησης, οι εκπαιδευτικοί αποφασίζουν ποιο από τα εγχειρίδια θα υιοθετηθεί για όλους τους εκπαιδευτικούς και μαθητές του σχολείου.

ΙV Πως γίνεται κάποιος εκπαιδευτικός Κλασικών στην Πορτογαλία

Από το 1986 η επιμόρφωση των υποψηφίων εκπαιδευτικών Κλασικών γλωσσών γίνεται από τα πανεπιστήμια, με σειρές μαθημάτων των οποίων η διάρκεια ποικίλλει από πέντε ως έξι χρόνια, συμπεριλαμβανομένου ενός χρόνου πρακτικής άσκησης με τη συμμετοχή εποπτών από σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και από την ανώτερη εκπαίδευση.  Μετά από αυτή την εμπειρία, οι ενδιαφερόμενοι υποβάλουν αίτηση για εργασία σε δύο ομάδες μαθημάτων στα σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αλλά στις μέρες μας οι επαγγελματικές ευκαιρίες για τους εκπαιδευτικούς είναι σχεδόν ανύπαρκτες.

Εξαιτίας του συστήματος, υπάρχει ανεπάρκεια ανάμεσα στην εμπειρία που αποκτάται στα πανεπιστήμια και στις ομάδες μαθημάτων που διδάσκονται στα σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.  Αυτή η κατάσταση είναι υπεύθυνη για ένα άλλο πρόβλημα, δηλαδή για το ότι από τους αποφοίτους Κλασικών τμημάτων, οι εκπαιδευτικοί με ελάχιστη εμπειρία στα Λατινικά ή μηδαμινή στα Ελληνικά  έχουν τη δυνατότητα να διδάξουν Λατινικά στα σχολεία.  Με αφορμή τη συμφωνία της Μπολόνια, τα πανεπιστήμια προετοιμάζουν ένα νέο πρόγραμμα σπουδών για την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών (διάρκειας ίσως 3+2 χρόνων).

V Πρόσθετες πληροφορίες

Παρά την ύπαρξη περιοδικών αφιερωμένων στη διδασκαλία των κλασικών γλωσσών σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης (Boletim de Estudos Clássicos στη Coimbra και Classica στη Λισσαβώνα- Lisbon), δεν υπάρχει κάποιος εξειδικευμένος ιστότοπος στην Πορτογαλία, γι’ αυτό οι Πορτογάλοι προσφεύγουν σε άλλους διεθνείς ιστότοπους.  Στην ανώτερη εκπαίδευση, εκτός από τα προγράμματα διδασκαλίας από απόσταση του Universidade Aberta (Ανοιχτό Πανεπιστήμιο), αναπτύσσονται συνεργασίες σε διεθνή ή εθνικά προγράμματα ή πρακτικές ,όπως το Sapere Aude στο Universidade do Minho (Πανεπιστήμιο Minho).