door Annarella Perra, Dit e-mail adres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit onderdeel te kunnen bekijken , Tony Smith, Dit e-mail adres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit onderdeel te kunnen bekijken en Julian Morgan, Dit e-mail adres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit onderdeel te kunnen bekijken

Algemeen

Lettertypes zijn verzamelingen van alfabetische tekens die we kunnen gebruiken om te schrijven in alle talen van de wereld. In een normaal Windows besturingssysteem zitten de lettertypes in een systeemmap: C:\Windows\Fonts.

In deze map zitten vooraf geïnstalleerde lettertypes maar als we andere lettertypes nodig hebben, moeten we die zelf installeren. Om een lettertype te installeren, is de procedure altijd dezelfde:

• open map C:\Windows\Fonts;
• open (vanuit menu) Bestand;
• kies de optie “Nieuw lettertype installeren”;
• kies (in het dialoogvenster) het bestand van het lettertype dat moet geïnstalleerd worden, klik dit lettertype aan en klik op de optie “Installeer”;
• open je tekstverwerker en controleer de installatie door het lettertype te selecteren in de werkbalk.

Het kan gebeuren dat een lettertype geïnstalleerd wordt in Windows maar niet dadelijk geactiveerd wordt. Dit is, zo werd ons gemeld, soms het geval met het lettertype Athenian dat vaak gebruikt wordt voor Griekse teksten in Perseus. In Windows een lettertype activeren (als dat niet automatisch is gebeurd) is eenvoudig:

• open map C:\Windows\Fonts;
• zoek het lettertype dat problemen geeft, bv. Athenian;
• dubbelklik op het icoontje van het lettertype;
• sluit het dialoogvenster.

Als je dus in de lijst van de lettertypes een Grieks lettertype opent, kun je alle Griekse tekens zien. Als je daarna het venster met de Griekse tekens sluit, zou het lettertype normaal geactiveerd moeten zijn en zou het mogelijk moeten zijn ermee te schrijven of er tekst mee te lezen.

In een Mac OSX systeem kunnen lettertypes bewaard worden in verschillende mappen, afhankelijk van het feit of het systeemlettertypes zijn of lettertypes die door de gebruiker geïnstalleerd zijn. Informatie hierover vind je in de Helpfunctie van je computer.

Soorten lettertypes

Bestanden van lettertypes hebben speciale extensies en icoontjes (zoals we in onze map Lettertypes kunnen zien). De oudste lettertypes zijn ‘.fon’ (zoals gebruikt door het Symbol-lettertype). De meest gebruikte lettertypes zijn nu ‘.ttf’ (True Type Font, gebruikt in alle Windows besturingssystemen, alsook door Mac OS en Linux systemen) maar het meest recente type is Open Type Font (‘.otf’, alleen voor Windows 2000 en hoger, en MS XP).

Om Grieks te schrijven

Grieks schrijven was lang erg moeilijk door de aanwezigheid van accenten, spiritus en iota subscriptum. Er werd in de loop der jaren vooruitgang geboekt door allerlei vernieuwingen en nu kunnen we verschillende hulpmiddelen en lettertypes gebruiken om de problemen te ondervangen die zich aandienen bij het vormen van Griekse letters. Er zijn heel wat problemen voor gebruikers:

• als we lange tijd een bepaald lettertype gebruiken in onze documenten en we besluiten dan om een ander lettertype te gebruiken, moeten we opnieuw een hele hoop toetsenbordcombinaties leren;
• als een document gemaakt is met een bepaald lettertype, wordt het erg moeilijk om het door een andere lettertype te vervangen;
• als we een webpagina in Griekse lettertekens willen lezen, kunnen we dat alleen maar doen als het lettertype van we webpagina op onze computer geïnstalleerd is.

De meeste lettertypes zijn freeware maar enkele zijn shareware, zoals:

• VusillusOF/Antioch (www.users.dircon.co.uk/~hancock/antioch.htm)
• Plato2, Angaros en Korinthus (http://www.users.dircon.co.uk/~hancock)
• Teknia Greek (www.teknia.com/TekniaGreek/index.html)
• Sgreek fixed (http://www.silvermnt.com/fonts.htm)

Het is niet onmogelijk dat gebruikers van deze lettertypes zich moeten registreren alvorens ze alle functies van een lettertype kunnen gebruiken… Er is ook een ‘donationware’ lettertype zoals:

Aristarcoj (www.russellcottrell.com/Greek/fonts.htm)

Specifieke lettertypes

In de tabel hieronder zien we enkele voorbeelden van de meest gebruikte Griekse lettertypes. Het is duidelijk hoe de diakritische tekentjes er uit zien omdat we als voorbeelden alfa, eta en omega hebben gekozen: bij die letters zijn iota subscriptum, spiritus en accenten duidelijk zichtbaar.

De volgende schrijfsystemen voor Grieks kunnen worden toegepast:

i) Het basisalfabet wordt gevormd door enkelvoudige letters. Diakritische tekens worden beschouwd als enkelvoudige letters die op (of onder) de letters op het scherm worden geplaatst (overschrijven): deze tekens zijn vaak te klein in vergelijking met de letters. Als we bv. in Sgreek (shareware, http://www.silvermnt.com/fonts.htm) een "a" typen gevolgd door "/", zullen we “alfa+scherp accent” getypt hebben.

• Voordeel: zo’n lettertype is gemakkelijk in het gebruik; toetsenbordcombinaties zijn vrij gemakkelijk om te leren en er is geen probleem bij het typen.
• Nadeel: de letters zijn niet erg duidelijk op het scherm of op uitgeprinte documenten; vooral de diakritische tekens zijn onscherp.

ii) Het volledige alfabet is gevormd door enkelvoudige letters die elk afzonderlijk een toetsenbordcombinatie gebruiken. Hiertoe behoren Greek, Greek2bis en Athenian (zie tabel hierboven).

• Voordeel: vorm van de letters is scherper en lijkt meer op een typografisch lettertype.
• Nadeel: deze soort lettertype is moeilijk om gebruiken omdat het noodzakelijk is het hele alfabet uit het hoofd te leren met toetsenbordcombinaties. Als we evenwel een speciaal programma hebben of macro’s gebruiken, valt het gebruik goed mee. De programma’s WinGreek (en Son of WinGreek) bestaan al een tijd maar deze systemen kunnen nog moeilijk blijken in het gebruik en ze werken niet met alle tekstverwerkers.

iii) Het alfabet toont enkelvoudige letters in combinatie met accenten, spiritus en diakritische tekens, of enkelvoudige letters waar diakritische tekens aan kunnen toegevoegd worden. Zo’n lettertype is Arachnion (gebruikt in Bibliotheca Augustana, http://www.fh-augsburg.de/~harsch/graeca/) dat een teken heeft voor letters met een accent maar spiritus en andere combinaties toevoegt.

• Voordeel: presenteert mooi, zelfs in uitgeprinte documenten.
• Nadeel: te veel toetsenbordcombinaties desoriënteren de gebruiker.

Codesystemen - Unicode en Betacode

Unicode is een internationale standaard die gebruikt wordt om lettertekens en andere schrijfsymbolen te coderen. Het wordt over de hele wereld gebruikt voor typen en drukken en is bekrachtigd door de Unicode Consortium en door de International Standard Organisation (ISO 10646). Unicode lost veel problemen op bij het schrijven en lezen van Grieks. Voor meer informatie, zie http://www.unicode.org/.

Lettertekens worden gemaakt door 2 bytes (16 bit); er zijn dus veel combinaties mogelijk: Unicode ondersteunt 65,536 verschillende symbolen(en geen 256, zoals standaard ASCII). Voor meer informatie, zie http://www.unicode.org/charts/.

Dit systeem kan alle varianten weergeven van het Latijns alfabet en andere, zoals Grieks, maar ook Chinese en Japanse ideogrammen, maar de definitieve standaard is nog maar in de toepassingsfase. Het belangrijkste nadeel van Unicode is dat de grootte van tekstbestanden het dubbele is van ASCII-bestanden omdat het systeem 2 bytes gebruikt per teken in plaats van 1.

Een ander codesysteem, Betacode, is een standaard die door classici gebruikt wordt om Grieks te schrijven met het Latijns alfabet; hij is gelinkt aan de Thesaurus Linguae Graecae (TLG, Research Center in California University, Irvine, van 1972) en wordt gebruikt om Griekse teksten te codificeren. Een Betacode handboek werd gepubliceerd door Nick Nicholas in 2001 ( Dit e-mail adres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit onderdeel te kunnen bekijken ): dit toont alle ASCII-symbolen die gebruikt worden om teksten te codificeren.

Recente alfabetten

Sommige TrueType fonts werden vrij recent ontwikkeld om de problemen om Grieks te schrijven op te lossen.

Code2000 (download CODE2000.ZIP van home.att.net) en TITUS Bitstream Unicode, gemaakt door een lid van TITUS (Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialen) in samenwerking met Cyberbit, is gebruiksvriendelijk om te lezen en te printen (http:/titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/unicode/tituut.asp). Beide kunnen volledige combinaties van klinkers met accenten, spiritus en diakritische tekens weergeven.

Andere lettertekens voor classici

Leerkrachten oude talen vinden misschien volgende lettertypes nuttig:

Roman Rustica is een lettertype voor handgeschreven inscripties, met uitsluitend hoofdletters.

Anaxiphorminx is een lettertype voor scanderen van Griekse en Latijnse poëzie.

Lettertypes op moderne computersystemen

Als je een modern besturingssysteem hebt op je computer, zoals Windows XP of Mac OS X (versie 10.2 of hoger) en je wilt Grieks of Latijn typen met macra, dan is het een goed idee om een Unicode lettertype te gebruiken. Zoals hierboven werd beschreven omvat de Unicode standaard een enorm groot aantal schrijfsystemen, waaronder Latijn met macra en volledig geaccentueerd Grieks, naast Japans, Chinees en vele andere. Omwille van de grootte omvatten de meeste Unicode lettertypes slechts een onderdeel van de volledige Unicode maar vele omvatten mogelijkheden om Grieks en Latijn te typen die nuttig kunnen zijn. Als je bv. een PC hebt waarop Internet Explorer 6 geïnstalleerd is, dan zul je bijna zeker een lettertype hebben dat Tahoma heet. Dit is een aantrekkelijk, schreefloos lettertype met Latijn met macra en volledig geaccentueerd Grieks.

Op een Mac met OS X 10.2 of hoger zul je Lucida Grande hebben met dezelfde keuze aan letters om te werken in Latijn of Grieks.

Een van de belangrijkste problemen, zeker als je werkt met geaccentueerd Grieks, is het invoegen van letters in een al bestaand document. Volgende webpagina geeft zeer nuttige inlichtingen over Grieks schrijven op een Mac, naast gratis downloads van een hulpmiddel “GreekKeys” dat zowel op een Mac als onder Windows kan gebruikt worden:
http://ist-socrates.berkeley.edu/~pinax/greekkeys/GreekKeys.html

Het “GreekKeys” hulpmiddel stelt de gebruiker in staat om Grieks te typen vanaf het toetsenbord in een hele waaier tekstverwerkers. Er wordt een heel gamma van andere programma’s opgegeven om Unicode lettertekens te typen met nuttige beschrijvingen en links voor downloads op de uitvoerige en bijzonder leerrijke website van Alan Wood:
http://www.alanwood.net/unicode/

Je kunt voor Windows een uitstekende gratis Unicode editor (vermeld op de website van Alan Wood) downloaden van:
http://www.babelstone.co.uk/Software/BabelPad.html

Een eenvoudiger benadering waarbij je vermijdt dat je toetsenbordcombinaties uit het hoofd moet leren voor geaccentueerd Grieks, is het gebruik van een letterpalet waar de letters in een rooster worden getoond en je alleen maar moet klikken om ze in je tekst te plaatsen. In Mac OS X (10.2 en hoger) bestaat er een in het systeem geïntegreerd letterpalet dat je activeert in het “Input menu” venster van “International”. Dit kan gebruikt worden met de TextEdit toepassing die een standaard onderdeel is in OS X.

Als je computer draait onder Windows XP en je Microsoft Word hebt, kun je heel eenvoudig Grieks of Latijn invoeren met macra van een letterpalet. Kies Tahoma als lettertype. Selecteer in het menu “Invoegen” en dan “Symbool...” om het dialoogvenster van de symbolen te openen. Controleer of je het tabblad “Symbolen” voor je hebt. Het gekozen lettertype moet Tahoma zijn. Van de lijst “Deelverzameling” rechts boven kies je “Latijn uitgebreid-A”, “Grieks - basis” of “Grieks - uitgebreid”, afhankelijk van de tekens die je wilt invoegen. Dubbelklik op de tekens die je wilt invoeren in je document. Sluit het dialoogvenster van de symbolen als je klaar bent.

Wil je een Office-pakket, even krachtig als Microsoft Office maar gratis en met volledige Unicode ondersteuning? Download dan OpenOffice van http://www.openoffice.org. Je hebt wel een breedbandverbinding nodig omdat het een groot pakket is, maar je kunt ook een exemplaar op CD-rom vragen van een groot aantal verdelers over de hele wereld (details vind je op de website); je zult een kleine vergoeding moeten betalen om de kosten van het schijfje en de postzegels te dekken (ongeveer 8 EUR). Je vindt vaak een kopie van deze software op een schijfje dat bij een computertijdschrift verkocht wordt. Een document maken met Latijnse macra of met Grieks is eenvoudig. Kies Tahoma als lettertype (je kunt ook experimenteren met andere lettertypes zoals "Lucida Sans Unicode" of om het even welk ander Unicode lettertype dat je op je computer hebt geïnstalleerd volgens de instructies in deze appendix. Selecteer uit het menu “Invoegen” de optie “Speciale tekens…”. Kies dan de tekens die je nodig hebt uit de lijst “Deelverzameling”. Klik op de tekens om ze in toe te voegen aan de “Tekens” onderaan het venster; klik dan op de “OK”knop om alle tekens in te voegen in je document. Je kunt je document in een aantal opmaken bewaren vanuit OpenOffice. Als je denkt dat het document zal geopend worden in Microsoft Word, kun je het bewaren als een Word document: je hele opmaak zal perfect bewaard blijven.

Een andere mogelijkheid in Windows is het gebruik van de eenvoudige tekstverwerker "WordPad” in combinatie met de “Speciale tekens”. Beide programma’s zijn gratis en worden geïnstalleerd als onderdelen van Windows XP. Open WordPad door op de knop “Start” te drukken; selecteer “Alle programma’s”, “Bureau-accessoires”, “WordPad”. Open Speciale tekens door op de knop “Start” te drukken; selecteer “Alle programma’s”, “Bureau-accessoires”, “Systeemwerkset”, “Speciale tekens”. Vink “Geavanceerde weergave” aan, kies in “Groeperen op” “Unicode-subbereik” en kies dan “Latijn” om de klinkers te zien met macra, of “Grieks” voor volledig geaccentueerd Grieks. Dubbelklik op de letters die je wil transfereren naar het “Te kopiëren venster”. Als je alle letters hebt gekozen, klik op “Selecteren” en dan op “Kopiëren”; de door jou gekozen letters bevinden zich nu op het plakbord; druk op “Plakken” om ze in te voegen in je WordPad document.

Een in Unicode gecodeerd document kan gemakkelijk op andere systemen worden gelezen; kies dus Unicode als je documenten wilt doorsturen of laten nalezen door anderen. Het is een standaard die de tijd zal trotseren.

Grieks in Perseus

Heel wat classici maken gebruik van Perseus on line (http://www.perseus.tufts.edu, of http://perseus.uchicago.edu) en we ontvangen veel vragen om raad van mensen die moeilijkheden hebben om het Grieks correct te kunnen lezen. We hopen dat de tekst in dit hoofdstuk wat licht heeft laten schijnen, maar we voegen er toch nog enkele specifieke tips aan toe; misschien komen ze nog van pas.

Als je de Griekse tekst op je scherm probeert te krijgen maar daar niet in slaagt, controleer dan eerst en vooral of je een compatibel lettertype op je computer hebt. Voor de meeste gebruikers van een PC is het Athenian lettertype geschikt voor gebruik met Perseus, maar het is zeker niet het enige lettertype dat werkt. Je kunt Athenian downloaden van:
http://ist-socrates.berkeley.edu/~pinax/greekkeys/GreekKeys.html.
Ietwat verwarrend is het feit dat Athenian in Perseus Greekkeys wordt genoemd!

Keer nu terug naar Perseus en selecteer een Griekse tekst. Hij ziet er misschien niet helemaal correct uit (of lijkt nergens op).

Klik op “Configure display”. Kies dan bij “Greek display” Greekkeys als lettertype door op de knop ervoor te klikken.

Klik nu op Set Configuration. Het Grieks van de door jou gekozen tekst zou nu leesbaar moeten zijn.

Als Greekkeys niet werkt, probeer dan andere opties in de Display Configuration. Een daarvan zal zeker een correct beeld van het Grieks opleveren als je volhardt!